KASSANDRA DAMGASI
Dr. Hayati BİCE*
Cengiz Aytmatov’un yazarlık kariyerinin son dönemine ait Kassandra Damgası adlı romanı, derin bir estetik ve tematik ayrılığı işaret eden ve insanlığın geleceği, etik değerlerle bilimsel buluşların toplumsal sonuçları üzerine derin bir felsefi sorgulama sunan bir bilimkurgu eseridir. İlk olarak 1995’te Rusça ve daha sonra 1996’da Kırgızca yayımlanan roman, yazarın 1991 yılında resmen sona eren Sovyetler sonrası dönemdeki ilk önemli eseri olarak Sovyet Rus imparatorluğunun dağılmasını küreselleşmiş, bilim kurgu distopik bir anlatıya dönüştürür. Kırgız bozkırlarının ve dağlarının pastoral, toprak temelli gerçekliğine derinden kök salmış önceki kitapların aksine, Kassandra Damgası’nda, yazar kozmik evren ve küresel okyanusa yönelmiş, genetik mühendisliği, uzay keşfi ve gezegen etiği temalarıyla boğuşmuştur.[1][2][3]
Kassandra Damgası romanında kendi özgün çizgisinden tamamen ayrılan Aytmatov dünya edebiyatındaki Kassandra tipini işlemektedir. Yunan mitolojisinde, toplumun başına gelecek büyük felaketleri haber veren fakat uyarılarını kimsenin dikkate almadığı bir kadın kâhin olarak bilinen Kassandra[4] imgesinin mitolojik arkaplanına hiç temas etmeden çağdaş olaylar ve kaderi Kassandra’nınkine benzeyen çağdaş bir kâhin -bilim adamı- tipini ele almaktadır. Bilim-kurgu yanında kısmen fantastik unsurların da yer aldığı romanın iki önemli kahramanı uzaydaki araştırma istasyonunda çalışan, fakat zamanı gelince oradan ayrılmayı reddederek istasyonda kalan genetikçi Rus bilim adamı Andrey Kriltsov (ki romanda karşımıza Uzay Rahibi Filofey olarak çıkmaktadır) ve Amerika’ lı bilim adamı, gelecek hakkında bilimsel tahminler yapan Fütürolog Robert Bork’ tur
Romandaki olaylar, ABD’nin bir şehrinde cereyan etmesine rağmen herhangi somut bir ülke veya somut bir insan tiplemesi söz konusu değildir. Yazar, bütün ülkeleri, bütün insanları ilgilendiren, düşündüren, endişelendiren konuları ele almış ve insanıyla, hayvanıyla yeryüzündeki bütün canlı varlıkların hayatı için tehlike oluşturan olaylara dikkat çekmeye çalışmıştır. Esere felsefî bir derinlik katabilmek için bütün canlı varlıkların kaderlerinin birbiriyle sıkı bir şekilde bağlantılı olduğu ve insanların kötü emelleri sonucu ortaya çıkan tehlikelere aynı derecede tepki verdiğini vurgulanmak istenmiştir. Bu yazımı tercih etmekle Aytmatov’un ömrünün son deminde almak için çok heves ettiği Nobel Edebiyat Ödülü’ne uzanmak için kritik bir hamle yapmıştır. Kitapta önemli bir yer tutan “uzaydaki astronottan Vatikan’daki Papa’ya yazılan mektup” bana tamamen bu motivasyonun eseri olarak yazılmış sayfalara olarak göründü. Evrensel bir mesaj vermek isteyen Aytmatov, Kassandra Damgası ile insanlığı, genetik bir iflasa ve yok oluşa sürüklenen ahlâkî çöküşü durdurmaya; gelecek nesillere “doğmaya değer bir dünya” bırakmaya davet etmektedir.
Aytmatov’dan Beklenen Nihaî Tavır ve Kassandra Tuzağı
Değerli edebiyat tarihçimiz Hüseyin Özbay, ülkemizde Cengiz Aytmatov hakkında orijinal tespitlerde bulunabilen nedir kültür adamlarımızdan birisidir. Bu değerli tespitlerinde kendisinin Kırgızistan’daki Manas Üniversitesi’nde uzun süreli görev yapması ve Türkistan aydınlarının birbirleri ile ilişkileri konusunda yerinde gözlemlerde bulunması etkili olmuştur. Kırgız aydınlarından (merhum) Prof. Dr. Salican Cigitov’un Aytmatov’dan Kırgız halkı adına beklediği siyasi önderliği ve hatta bütün Türk yurtları için beklediği öncü adımları atmamasını eleştirdiği özel sohbetleri de Özbay’ın dile getirdiği ve üstü kapalı olarak yazılarında dile getirdiği konular arasındadır. Cigitov’un “Bişkek-Zamanlar” gazetesinin 13. sayısında 2 Eylül 2004 tarihinde yayımlanan “Bir peygamber kendi kavminde peygamber olarak kabul edilmez” başlıklı yazısında Aytmatov hakkında kendi boyundan Kırgız soydaşları arasında yapılan değerlendirmeleri ele aldığımızda -bugün için saçmalık olarak değerlendirilmesi mümkün- ‘aşırı küçümsemeler’ olduğu görülecektir. Bugün vefatı üzerinden 20 yıla yakın süre geçmiş olan ve artık tarihe mal olmuş birisi olan Aytmatov’un yazım serüveninin bu açıdan değerlendirilmesi artık tarihî bir sorumluluktur. Bu yazı ile bu sorumluluğu bir miktara yerine getirmek hedeflenmiştir.
Kassandra Damgası Romanına Bakış
Kassandra Damgası romanında Cengiz Aytmatov biyoloji, embriyoloji ve genetik bilimi verilerini de doğru bir şekilde kullanmaya çalışmıştır. Bir hekim olarak bu konuda yazarın bir bilim adamı grubundan destek aldığını düşünüyorum. Kitabın önemli bir figürü olan anne karnındaki embriyonların doğup doğmama konusundaki eğilimini dış dünyaya bir şekilde iletme kurgusu ortalama okur için oldukça karmaşık bir kurgudur. Ancak Aytmatov usta kurgusu ile bunu başarabilmiştir. Bu önemli konuyu dile getirdikten sonra satırbaşları ile romandaki ana temalara geçebilirim.
Kassandra Embriyosu ve X-Birey Projesi
Roman, kendisini “Uzay Rahibi Filofey” (gerçek adıyla Andrey Kriltsov) olarak adlandıran bir bilim insanının, Roma’daki Papa’ya gönderdiği sarsıcı bir mektupla başlar. Filofey, uzaydaki istasyonundan yaptığı deneyler sonucunda, insan embriyolarının ana rahmindeki ilk haftalarda gelecekte kendilerini nelerin beklediğini hissetme ve bunu iletme yeteneğine sahip olduğunu keşfetmiştir: Kurguya göre insan embriyoları, insan zulmü, ekolojik yıkım ve ruhsal yabancılaşmanın hakim olduğu bir dünyaya doğmayı kozmik olarak reddettiklerini gösteren fiziksel bir uyarıyı yansıtabilen DNA kodlu bir yeteneğe sahiptir. Eğer embriyo, kendisini bekleyen kaderi olumsuz, acı dolu veya dünyayı kötü bir yer olarak algılarsa, doğmak istememektedir. Bu reddediş durumu, hamile kadının alnında “Kassandra Damgası” adı verilen, çıplak gözle görülmeyen ancak Filofey’in uzaydan gönderdiği “keşif ışınları” ile görünür hale gelen küçük bir lekeyle kendini belli eder. Filofey bu durumu, insanlığın genetik kodunda biriken kötülüklerin yarattığı bir “embriyolojik karamsarlık” ve yaklaşan bir kıyametin habercisi olarak niteler.
Aytmatov, Sovyet sonrası, -global olarak endüstri sonrası- yeni bir insan kategorisini tanımlamak için kullandığı çok derin ve distopik bir terim/arketip olarak X-Birey (ler) kavramını Rusça “X” (bilinmeyen, meçhul) ve “Rod” (soy, kök, nesil, doğum) kelimelerini birleştirerek türetmiştir. Aytmatov’un 20. yüzyılın sonlarında insanlığın içine düştüğü manevi krizi, bilimin hümanizmden kopuşunu ve köksüzleşmeyi anlatmak için bizzat kendi uydurduğu felsefî bir kavram ve edebî bir arketiptir. Kelime anlamı olarak tekil kullanımda “soyu bilinmeyen”, “köksüz” veya “meçhul nesil” demektir. Romanda bu terim; genetik ve bilimsel yöntemlerle laboratuvar ortamında, ebeveynsiz, ailesiz ve geçmişsiz olarak “üretilen” yapay insanları tanımlamak için kullanılır. X-Birey-ler bürokrasinin, devasa sistemlerin veya totaliter ideolojilerin ruhsuz çarkları arasında ezilmiş, empati yeteneğini yitirmiş, sadece “sistemin devamını” sağlayan biyolojik makinelerdir. X-Birey arketipi, Aytmatov’un insanlığın hafızasına, maneviyatına ve sevgi bağlarına yabancılaşarak ruhsuz birer ‘biyolojik otomat’a dönüşmesine dair verdiği en büyük distopik uyarıdır.[5]
Sovyetler Birliği döneminde “X-birey” adı verilen, hiçbir aile veya sülale bağı olmayan, köklerinden, ailesinden habersiz, sadece sisteme ve ideolojiye sadık anonim insanlar; tarihî hafıza veya ahlâkî-etik değerlerden tamamen yoksun olarak tasarlanmış veya yetiştirilmiş varlıklar yetiştirmeyi amaçlayan gizli bir projenin ilgi alanındadır. Bu projede hapishanelerdeki kadın mahkûmlar “kuluçka aracı” olarak kullanılarak babası belli olmayan bir tür için alet haline getirilmişlerdir.
X-Birey Projesi’nin Sovyet döneminin ikonik arketipi olan ‘Mankurt’un evrimsel bir gelişimi olarak analiz edilmiştir. Mankurt, işkence sonucu hafızasını, geçmişini ve kimliğini kaybeden bir kurbandı. X-Birey ise Mankurt’un modern çağdaki, teknolojik ve “sistematik” versiyonudur. Mankurt, Sovyet emperyal baskısının dehşetini göstermek için kullanılan yerel, şiddetli siyasi beyin yıkamanın bir ürünü iken, X-Birey küreselleşmiş, gönüllü bir silme biçimini temsil etmektedir. Bir başka söyleyişle Mankurt dışarıdan barbar bir düşman tarafından fizikî işkenceyle hafızasız bırakılırken; X-Birey modern medeniyetin, soğuk rasyonalitenin ve ahlâktan kopuk bilimin bir ürünü olarak kendi köklerinden, tarih ve maneviyatından koparılmıştır. X-Birey’lerin hiçbir soyu, geçmişi, sevecekleri bir ailesi veya kaybedecekleri bir hatırası yoktur.
X-Birey-ler, bireyselliğini ve ruhunu yitirmiş, ideolojilerin ve tüketim kültürünün yarattığı post-modern insanı temsil eder. Kökleri kurutulmuş, damarlarında kan yerine ideolojilerin ve soğuk rasyonalitenin dolaştığı, dünyayı yok etmenin eşiğindeki “yeni insan” tipi için hayat, kutsal bağlardan arındırılmış, tamamen pragmatik ve mekanik bir varoluştur.
Romanda bilim insanlarının “X-Birey” üretimi, bilimin tanrılaştırılıp insan türünü bir “meta” veya “deney hayvanı” gibi fabrikasyon bir şekilde çoğaltmasının son noktasıdır. Bu, aydınlanmanın karanlık yüzü, bilimin ahlâk ve spiritüellik olmadan insanlığı nasıl bir uçuruma sürükleyebileceğinin en net kanıtıdır.
Aytmatov’a göre ‘insanı insan yapan’, onu vahşetten alıkoyan temel şey; atalarına, çocuklarına, ailesine ve doğaya olan sevgi ve sorumluluk bağlarıdır. Aytmatov X-Birey arketipi üzerinden çok korkutucu bir tespitte bulunur: “Kaybedecek hiçbir şeyi olmayan insan, vicdan azabı çekmeden nükleer düğmeye basabilir.”
Eleştirmenler, X-Birey fenomenini, tarihsel kimliği veya ahlâkî kökleri olmayan bireylerin kolayca manipüle edilebildiği, tamamen itaatkâr olduğu ve aşırı bireyci piyasa kapitalizminin taleplerine mükemmel şekilde uyum sağladığı için, modern siyasi ve kurumsal oluşumlar için son derece yararlı olarak analiz etmektedir. [6] Bireyci veya rasyonalist bakış açısıyla çalışan eleştirmenler, romanın, yönetici elitlerin insan hayatta kalmasının temel direklerini -akıl, bireysel gurur ve amaçlı üretkenlik- bastırmak için yasaları ve biyoteknolojiyi sistematik olarak nasıl kullandığını tasvir ettiğini savunmaktadır. Aytmatov’un distopyası, insan aklına yönelik modern saldırının doğrudan bir suçlaması olarak da anlaşılabilir. Bu okumaya göre, embriyoların dünyaya gelmeyi reddetmesi, toplumsal bir kaymanın “intiharvari özgecilik” ve bireysel egoizme karşı hesaplanmış bir nefrete nihai yanıtıdır; burada insan varlığı, bürokratik ve teknokratik makinelere hizmet etmek için ahlâkî eylemliliğinden yoksun bırakılır.[7][8]
Bazı Enternasyonal Simalar: Robert Bork ve Oliver Ordok
Aytmatov artık dünya çapında okunan bir yazar olduğunun bilinci ile Kassandra Damgası romanında dünyanın ‘önde gelen figür’lerine yer vermiştir. Bunlardan Harvard Üniversitesi’nden ünlü fütürolog Robert Bork, Filofey’in bu teorisini destekleyen dünyadaki en önemli fikir adamı haline gelir. Bork, bu buluşun insanlığın kendi içindeki kötülüğü yenmesi ve ahlâkî bir tekâmül göstermesi için Tanrı tarafından gönderilen son bir uyarı olduğuna inanarak Filofey’i desteklemektedir. Ancak haber dünyada büyük bir panik ve nefretle karşılanır. Haberin yayılmasıyla birlikte sokaklarda büyük karmaşalar yaşanır, üniversitelerde dersler aksar ve hamile kadınlar “Kassandra Damgası” görme korkusuyla aynalara bakamaz hale gelmişlerdir. İnsanlar, özel hayatlarına müdahale edildiğini, haklarının ihlal edildiğini savunur ve bu damgayı taşıyan kadınlar toplumdan dışlanma korkusuna kapılır.
Romanın akışına daha az katkıda bulunan ABD Devlet Başkanı adayı Oliver Ordok, başlangıçta Robert Bork’un görüşlerini dinlese de, kitlelerin nefretini kendi siyasi çıkarları için kullanmaya karar verir. Ordok, Filofey’i “uzay iblisi”, Bork’u ise onun yeryüzündeki suç ortağı ilan ederek halkı galeyana getirir. Romanın kırılma noktalarından biri olan büyük mitingde Ordok, halkın duygularını sömürerek büyük bir başarı kazanırken, Bork’u hedef gösterir. Filofey’i bir “uzay iblisi”, teoriyi destekleyen fütürolog Robert Bork’u ise onun “yeryüzündeki suç ortağı” ilan eder. Olaylar hızla kontrolden çıkar. Robert Bork, evinin önünde toplanan öfkeli bir kalabalık tarafından linç edilerek öldürülür. Sonuç olarak halk, Filofey’in insanlığı ahlâkî bir tekâmüle davet eden uyarısını anlamak yerine, mevcut konforlarını ve inançlarını bozan bu gerçeği yok etmeyi seçmiştir.
Uzaydaki istasyonundan bu cinayeti ve dünyadaki vahşi tepkileri internet üzerinden izleyen Filofey, insanlığın henüz bu gerçeği kabullenmeye hazır olmadığını anlar. Tüm deney verilerini ve keşif ışınlarını gönderen cihazları imha ettikten sonra, uluslararası gözlem istasyonundan uzay boşluğuna atlayarak intihar eder. Filofey’in ölümüyle aynı anlarda, okyanusta balinaların toplu halde kıyıya vurarak intihar etmesi, doğanın insanlığın gidişatına verdiği sessiz bir tepki olarak betimlenir.
Geçmişin İtirafı: Romanın sonunda yer alan “Tövbe” bölümünde Filofey’in (Andrey Kriltsov) yazdığı, Papa’ya yazılan mektup gibi uzun bir metin olan intihar mektubu ile özgeçmişi aydınlatılır. Filofey de gayrımeşru bir ilişki ile oluşan ve dünyaya gelmesi istenmeyen bir bebektir. Bir yetiştirme yurdunda büyütülmüş köksüz bir bireydir. Runa adlı bir kadın mahkûmun X-Birey Projesi’ne sisteme direnmesi ve ardından ölümü, projenin destekçilerinden olan “Uzay Rahibi” Kriltsov’un vicdan bir çöküş yaşamasına ve uzaya kaçarak kendisini bu araştırmalara adamasına neden olmuştur. Kriltsov, yarattığı “soysuz” nesillerin gelecekte dünyadan nasıl intikam alacağı korkusuyla hayatına son verir.
Papa’ya Gönderilen Mektup
Cengiz Aytmatov’un Kassandra Damgası romanında, Katolik dünyasının ruhanî lideri ‘Papa Hazretleri’ne de özel bir rol yükler.[9] İnsanlığın içine düştüğü bu karamsar genetik ve ahlâkî çöküşten kurtulabilmesi için sunulan tek çıkış yolu bireysel ve toplumsal ahlâkî arınmadır. Uzay Rahibi Filofey aracılığıyla Aytmatov, insanlığın varlığını sürdürebilmesinin tek yolunun “içindeki kötülüğü yenmesi” ve ahlâkî bir arınma (manevî tekâmül) yaşaması olduğunu vurgular. Kassandra Damgası, insanlığı bu uçurumun kenarında durdurmak için Tanrı -veya doğa tarafından gönderilen son bir uyarıdır.
Yazarımızın -ismini vermeden muhatap aldığı- ‘Papa’ya Aytmatov Mektubu’ olarak okuduğum, Filofey kod isimli ‘Uzay Rahibi’nin Papa’ya mektubu’, Aytmatov’un önerdiği evrensel çıkış yolunun tüm dünyaya ilan edildiği temel belgedir. Mektup olarak kaleme alınana kitabın önemli bir kısmını teşkil eden uzun metinde “Kutsal Peder” hitabıyla Papa’yı yücelten Aytmatov’un mektubu yazmasının birkaç boyutu vardır:
* Küresel Ahlâkî Otorite Olarak Papalık: Aytmatov’un kitabın yazıldığı sırada Papa III. Jean Paul’e hitap etmesinin sebebi, onu sadece Katolik Kilisesi’nin başı olarak değil, aynı zamanda çok sayıda insanın ahlâkî inançlarını ve manevî değerlerini şahsında birleştiren dünya çapında bir otorite olarak gördüğünü deklare etmektedir. Bu yolla aslında tüm çağdaşlarına ve gelecek nesillere seslenmeyi amaçlamıştır.
* İlahî İrade ve Doğumun Kutsal Gizemi: Aytmatov mektubunda Katolik Kilisesi’nin doğumun kutsallığı ve kürtaj yasağı gibi hassas olduğu ahlâkî konulara temas etmiştir. Bu ahlâkî değerlerin hayatın mantığına cevap veren evrensel değerler olduğunu savunmuştur.
* Vicdani Hesaplaşma Çağrısı: Filofey üzerinden Aytmatov’un kalemi, Papa aracılığıyla insanlığı “yapay kıyameti” durdurmaya davet eder. Mektup, insanın içindeki bencillik ve riyakârlıktan arınması, gerçekleri yeniden değerlendirmesi ve eskiden erişilemeyen ahlâkî derinlikleri tahlil etmesi için bir vesile olarak kurgulanmıştır. Papa’ya yazılan mektup, insanlığın genetik bir “bumerang” gibi kendi üzerine dönen günahlarından kurtulması için yapılan evrensel bir tövbe ve ahlâkî devrim çağrısıdır.
Evrenselci Hümanizm ve Dini Senkretizm[10]
Aytmatov’un Kassandra Damgası’nda, dinî geleneklere yönelik karmaşık, hem Müslüman hem de Hristiyan teolojik motiflerini birleştirme ve sentezleme yaklaşımı Batılı akademik eleştirisinde önemli bir tema olurken ülkemizde hemen hiç anlaşılmamış ve üzerinde durulmamıştır.
Aytmatov’un senkretik eğilimleri dile getiren satırları şöyledir:
“Yeryüzündeki her bir insan dünyadaki tüm dinlere eşit olarak inanma hürriyetine sahip olabilseydi, her bir insan -eğer Tanrı’ya inanıyorsa- hiçbir kısıtlama getirilmeden, aynı derecede ve aynı statüyle tüm dinlere ait olsaydı; tüm diğer dinleri reddeden özel bir tarikatın veya ayrı bir grubun değil de dünya dinleri asamblesinin üyesi olsaydı ve herkes tarafından kayıtsız şartsız kabul edilseydi; aynı zamanda hem Hristiyan hem Müslüman, hem Musevi, hem Budist vs. olsaydı; tüm dinlere saygılı olarak onların tarikatçı ve bölücü fikirlerini değil de insani, genel dini fikirlerini kabul etseydi, o zaman acaba insanların hayatı hangi yönde değişirdi? Belki de o zaman insanlar arasındaki dinden kaynaklanan saklı ve açık engeller kalkar ve bu durum özellikle çeşitli dinlere ait insanların bir arada yaşadığı büyük şehirler ve kalabalık nüfuslu ülkeler için çok yararlı olurdu.”
Aytmatov bu satırları romanındaki Harvardlı fütürolog Robert Bork’un düşünceleri olarak kaleme almıştır. Ancak romanda bu karaktere verdiği bilgelik rolü düşünülürse Aytmatov’un kendi fikirleri hakkında da bir hüküm vermek mümkün olur.
Yabancı eleştirmenler, Aytmatov’un dindarlığının temelde evrenselci ve hümanist olduğunu, dinî/mezhebi izolasyonu dayatmak yerine medeniyet sınırları boyunca ortak insanî/humaniter değerlerde bütünleşmeyi amaçladığını iddia etmişlerdir.[11][12] ‘Uzayda yaşayan bir keşiş’ olan Filofey karakteri, kozmik bilimi derin, manastırvari manevi yansımayla harmanlayarak bu sentezi somutlaştırmayı başarmıştır. Ancak Aytmatov’un bu senkretizm çabası, Sovyet sonrası alandaki muhafazakâr Rus eleştirmenler tarafından eleştirildi ve yazarın Hristiyan motiflerini tasvir etme biçimine saldırdılar ve İncil figürlerinin ”toplantıda konuşan Sovyet aktivistleri” gibi konuştuğunu savundular. Aytmatov’un Rusça diline hâkim olmasına rağmen Hristiyanlık konusunda yeterli uzmanlık bilgisine sahip olmadığını ileri sürdüler. Buna karşılık, Batılı ve karşılaştırmalı bilim insanları bu eleştiriyi Aytmatov’un daha evrensel sanat oluşturma projesini anlamada bir başarısızlık olarak gördüler. Bu akademisyenlere göre, teolojik gelenekleri kasıtlı olarak harmanlaması, mit ve kutsal metinleri dogma olarak değil, postmodernitenin manevi krizini ele almak için estetik bir araç olarak kullanan hayati bir kültürlerarası köprü görevi görüyordu. [13]
‘Yerli ve Millî Aytmatov’ Bu Kitabın Neresinde?
‘Kassandra Damgası’ romanıyla evrensel mesajlar verme kaygısına kendisini iyiden iyiye kaptıran Aytmatov’un bu eserinde, soy bağı olan Türklük ile kültürel mensubiyetini reddetmediği İslam ile ilgili satırlar, ‘ancak mikroskopla bulunabilecek kadar’ zayıftır. Bir yerde 1990’larda Ermenilerin Azerbaycan’ın Karabağ topraklarındaki işgal ve saldırılara değinilmekte, orada da cephede ölü takası sırasındaki kriminal olaylar söz konusu edilmektedir:
“Karabağ’da, Ermenilerle Azerbaycan Türkleri arasında kaç yıldır süren kanlı savaşta saha komutanları olarak adlandırılan kişilerin, cesetleri ölenin yakınlarına sattığını duyunca ister istemez Tanrı’nın bizi niçin yarattığını düşünüyorsun. Ölenin yakınları ve akrabaları cesedi defnedebilmek için satın almak zorunda kalıyorlar. Ve bu iş ticarete dönüşmüş! Bazen cesedini para ile satmak için kendi askerlerini bile arkadan vuruyorlar. Bunu gazetede okuduğum zaman fenalık geçirdim.”
Bu satırlarda ancak 2020’lerde işgalden kurtarılan Azerbaycan’ın Karabağ topraklarındaki mücadelede kimin yanında durduğu açıkça muğlak bırakılmıştır.
Kitapta Türkiye’den bahsedilen birkaç cümlelik satırlar ise Aytmatov’un bilmediği konularda yazdığında kalemimin düştüğü zaafiyetin kanıtıdır:
“Türkiye’nin bir şehrinde edebiyatçıların Salman Rüşdi’yi destekleyen toplantısının yapıldığı otel yakılıyor. Orada sadece toplantıya katılanlar değil normal misafirler de yanarak can vermişti. Televizyoncular bunların hepsini filme almış: Cayır cayır yanan bina, yanan insanlar, bir şeyler yapmaya çalışan itfaiyeciler, bunun yanında ise meydanda coşan kalabalık, kökten dinci gençler… Gençler yangın çıkaranları alkışlıyor, zıplıyor, dans ediyor, yumruklarını havaya kaldırıyor, seviniyor ve bu korkunç olaydan erotik bir zevk alıyor. Gençlerin coşkulu, kinci yüzleri ateşin ölüm dansı ile aydınlanıyor. Ve her şey filme alınıyor. Ama bu bir sinema filmi değil ki…”
Bu satırların hemen ardından Almanya’nın Solingen şehrinde yakılarak katledilen Türklere de değinilerek bir aranjman yapılması kayda değerdir:
“Almanya’da canlı canlı yakılan Türk ailelerini duyunca kendimize bu soruları sormaktan kaçınabilir miyiz? Bu haberi gazetede okumuş olmalısınız.”
İsmi Sivas’daki 2 Temmuz 1993 ‘Madımak Oteli Faciası’ ile anılan Salman Rüşdi’den bahsedilen bir diğer yerde Batı’daki İslamofobik algının yansımaları hemen fark edilmektedir:
“…kendi Yüce Peygamberleri adına onurları kırılan Müslüman hiyerarşisinin -diğer dinlerin umursamazlığının yanı sıra- hakkında ölüm fetvası çıkardığı Salman Rüşdi’nin akıbetine bile gıpta edersin. Çünkü Salman Rüşdi şimdiye kadar bir şekilde saklanacak yer bulmuştu. İnsanların çok dinliliğini savunan birisinin ise gerektiğinde böyle bir imkânı bulamayacağı çok daha olası…”
Bu satırları Aytmatov’a yazdıran motivasyonun ne olduğu düşünüldüğünde olgunluk döneminde vereceği eserinde ‘millî olandan hareketle evrensele ulaşması’ çerçevesinde daha büyük atılımlar yapması beklenen Cengiz Aytmatov’un dünya kültürünü hegemonyası altında tutan merkezleri –özellikle de Nobel Edebiyat Ödülü Komitesi’ni- hesaba katarak kalem oynattığını söylememiz bir haksızlık olarak değerlendirilmemelidir. Dişi Kurdun Rüyaları kitabındaki Hrıstiyanlık motiflerini dikkate alarak O’nun metafiziğini hiç bilmediği Hrıstiyanlık konusunda yazmasını eleştiren Rus Ortodoks literatüründeki eleştiriler yanında bu yazılanlar insaflı kalacaktır.
Rus Bakışıyla Aytmatov’daki Savrulma
Ünlü Rus eleştirmen Georgy Gachev son kitabına yazdığı Sunuş yazısında kitabı özetledikten sonra Kassandra Damgası hakkında nötr bir duruş sergiler: “Kassandra Damgası” romanında “insan olmayanların gezegeninde” yaşamaya karşı büyük bir reddediş vardır ve uzay keşişi Filofey sonsuza dek gökyüzünde uçmak için yola koyulur; yazar da “embriyonun özgür iradesi” hakkında güçlü bir dini-felsefi fikir ortaya atar: bu dünyaya doğmak ya da doğmamak?. Aynı zamanda, bir sanatçının özelliği olduğu gibi, varoluşa, dünyanın ve insanın karmaşık güzelliğine duyulan sevgi ve zevkle dolu bir insandır: coşku dolu zihin canlandırır. Ve her şeyi sever, sevmekten kendini alamaz. Sonuçta, Yaratıcı Tanrı hem iyilere hem de kötülere ışık ve yağmur yağdırır. Onlar -yılanlar ve timsahlar, kahramanlar ve hainler- meşru unsurlardır, varoluşun bolluğundaki varlıklardır.”
Shneidman, Aytmatov’un ilk eserlerinde tarih ve mitolojiyi eserlerinde başarıyla işlediğini ve 1990 sonrasındaki eserlerini sanat olarak zayıf bulduğunu, yazarın Sovyet sisteminin çöküşüyle birlikte “mit ve gerçeklik” dengesini kaybettiğini belirtir.[14]
Kassandra Damgası hakkında Rusça yazılmış ilk değerlendirmelerden birisinin yazarı olan Arbitman Roman Emilyevich, romandaki bazı hususlara dikkat çekerek üstü kapalı olarak Aytmatov’u eleştirmiştir: “Eski Sovyet vatandaşı, eski Rus vatandaşı ve şimdi (kelimenin tam anlamıyla) kozmopolit olan Uzay Rahibi Filofey, tüm bunları dünyalılara bildiriyor. Yörüngeden telefonla Amerikan gazetesi The Tribune’ün yazı işleri ofislerini doğrudan arıyor. (Yazar, bu onurun neden The Tribune’e verildiğini, örneğin Moskovsky Komsomolets veya Knizhnoe Obozreniye’ye verilmediğini belirtmiyor.)” Arbitman kitabın önemli bir metni olduğuna ilaret ettiğim mektubun özel muhatabı olan Papa II. John Paul’ün (Vatikan’ın Yönetiminin) uzaydan gelen mektuba verdiği tepki hakkında hiçbir şey söylememesini de sorgulamıştır.[15]
Kassandra Damgası’nın yayınlanması sonrasında, Sovyet sonrası dönemin değişken kültürel politikaları açısından bazı yıkıcı tartışmalar da yaşandı. 1990’ların ortalarında, Kırgızistan bağımsızlık sonrası kültürel egemenliği güçlenirken, Aytmatov Ortodoks Rus edebiyat eleştirmenlerinden yoğun ve son derece koordineli saldırılarla karşı karşıya kaldı.
Aytmatov hakkında kişisel hayat unsurlarını da eklemek suretiyle en saldırgan yorumları kaleme alan Vladimir Grigoryevich Bondarenko Kassandra Damgası’nın Sovyet kolektivizminden Batı’ya bağlı küresel hümanizme doğru algılanan ideolojik kaymalarını hedef alan son derece düşmanca bir makale yayınladı[16] ve Aytmatov’u “Rus karşıtı” ve “Sistem Haini” olmakla suçladı.[17]
Önde gelen Novy Mir dergisinden Mikhail Butov, Aytmatov’u “son derece başarılı büyük bir Sovyet edebiyat projesi” olarak tanımladı ve Aytmatov’un Rusça başyapıtlarını kendisinin yazmadığı, bunun yerine metinleri Aytmatov adına oluşturan, devlet tarafından atanmış son derece nitelikli editör ve çevirmenlerden oluşan bir ekibe güvendiği iddiasını yaydı.[18]
Kırgızistanlı bilim insanlarından Gülbara B. Sydykova, 2013 yılında yayınlanan kitabında Rusçu eleştirmenlerin bütün yıkıcı iddialarını göğüslemeye çalışmıştır.[19]
Sonuç
Kassandra Damgası ve literatüre kazandırdığı X-Birey arketipi etrafındaki eleştirel tartışmalar, Aytmatov’un kontrolsüz biyoteknolojinin ve aşırı bireyci küreselleşmenin insanlıktan uzaklaştırıcı yörüngeleriyle ilgili derin küresel kaygısının anlaşıldığını göstermektedir. Kassandra Damgası’nın dünyadaki yankıları, yerel bir Sovyet sonrası metnin nasıl küresel distopik eleştirinin hayatî bir belgesine dönüşebileceğini göstermiştir. Kozmik bilimkurgunun biyoetik değerlerle entegrasyonuyla roman, hem sosyalist gerçekçiliğin hem de popüler çevrecilik kurgusunun geleneksel sınırlarının ötesine geçmektedir. X-Birey arketipi ve “Kassandra Damgası” etrafındaki eleştirel tartışmalar, kontrolsüz biyoteknolojinin ve aşırı bireyci küreselleşmenin insanlıktan uzaklaştırıcı yörüngeleriyle ilgili derin küresel kaygıları ortaya koymaktadır.[20] Aytmatov kariyerinin son dönemindeki eserini çağdaşlarının taşralı milliyetçi saldırılarından kurtararak, Kassandra Damgası’nı, aşırı bireycilik karşısında ekosantrik bir etik çerçeveye acil bir geçişi gerektiren kehanet niteliğinde, global bir distopik roman olarak miras bırakmıştır.[21][22]
Cengiz Aytmatov, Sovyet sisteminin çöküşünden sonra ve vefatından önce yayınlanmış son eserlerinden birisi olan Kassandra Damgası ile beklediği Nobel Edebiyat Ödülü’nün alamasa da eserleri ile Türk okurlarının kalbindeki sarsılmaz yerini ve Türkçe konuşan dünya insanları nezdindeki itibarını koruyacaktır.
___________________________________
ALINTILAR:
Aytmatov, Cengiz, (2017), Kassandra Damgası, (çev. Ahmet Pirverdioğlu), Nora Yay., İstanbul.
___________________________________________ ___________________________ ____________
Papa’ya Mektuptan:
Kutsal Peder, uzayın derinliklerinden, artık üç yıldır bulunduğum Uzay Bilimsel Araştırma İstasyonu’ndan size verdiğim rahatsızlıktan dolayı özür dilemeden önce, hayalen önünüzde diz çöker ve içtenlikle ellerinizden öperim. Benim günahkâr ruhumu affedin ve eğer mümkünse, ilk bakışta anlamsız ve bundan da öte ahlaki, tarihi tecrübe açısından zararlı telakki edebileceğiniz pratik gözlem sonuçlarımı ve kanım pahasına, belki de Yüce Tanrı’nın iradesi ve telkiniyle edindiğim fikirleri dinleyin. Başka türlü, Kutsal Peder, sizi rahatsız etmeye cesaret edemezdim. Küstahça davranışımın farkındayım. Fakat mektubumu okuduktan sonra bu müracaatımın sebebinin anlaşılacağını umut ediyorum.
Böylece, hemen esas konuya geçiyorum. Kaderin lütfu ile ben fakire, ruhun doğuşu, yani insan embriyosunun kıpırtıları gibi önceleri esrarengiz olan bir olayı anlamak nasip olmuştur. Belki de bu olay bizi ilahi düşüncenin sırlarının bulunmasına ve anlaşılmasına yaklaştıracaktır Edindiğim tecrübelerle şimdiye kadar saklı olan bu kıpırtıları buldum ve bunu insan neslinin gelişiminde yeni bir şans olarak görüyorum.
Bundan ötürü, Kutsal Peder, beni dinlemenizi önemle rica ediyorum.
(…)
Kutsal Peder, neden size, Katolik Kilisesi’nin başına müracaat ettiğimi açıklamak istiyorum.
Sizin kutsal şahsınıza başvurmamın tek sebebi sizin, yalnızca İsa’nın ye/yüzündeki temsilcisi ve Aziz Petrus’un varisi sayılmanız ve bundan dolayı dünya çapında bir otoriteye sahip olmanız değil -bu çok doğal-, aynı zamanda, dünyada yaşayan çok sayıda insanın ahlaki inançlarını ve manevi değerlerini kendi şahsınızda birleştirmenizdir. Dolayısıyla sizin şahsınızda bütün çağdaşlarıma, belki de, kim bilebilir, gelecek nesillere müracaat ediyorum.
Size yaptığım başvuruyu küstahça ve yersiz olarak kabul etmek sizin doğal hakkınız. Fakat her halükarda yukarıda değindiğim “embriyolojik karamsarlık” problemi ister istemez Katolik Kilisesi’nin ilahi irade, yani doğumun gizemi ile ilgili çok hassas bir görüşüne temas ediyor.
Ben Katolik değilim, ama bu durum benim bu dine içten saygımı hiç de azaltmıyor. Fikrimce, kendi öznelliğinin hayranlığı içinde kaskatı kesilmemiş her bir din, çeşitli kuşların uçmasına müsait olan gökyüzü gibi, farklı fikirlerin aracısı olabilir. Bu anlamda ben, Katolik Kilisesi üzerinde uçan göçmen kuş olsaydım mutlu olurdum.
Evet, ben her zaman kalben Katolik ahlaki görüşlerine katılmış, onlarda hayatın mantığına cevap veren, herkesçe kabul edilebilen ve bundan dolayı da evrensel önem taşıyan değerler bulmuşumdur.
(…) kürtajın kesin olarak yasaklanmasını talep eden Katolik Kilisesi’nin tutumu bence daha doğru.
Bunun için de, Katoliklerin arkasından biz de kürtajın ilahi düşünceyi doğrudan ihlal ettiğini hatırlatmak istiyoruz. Kürtajın, katletmekle eş değer bir şiddet olayı olduğu ve ayrıca On Emir’in ilki olan “Öldürme” emriyle, Kutsal Kitap’taki “Doğurun ve çoğalın!” buyruğuyla zıtlık teşkil ettiği defalarca söylenmiştir.
(…)
Kutsal Peder! Bu müracaatı yapmaya beni hiç kimse zorlamıyor. Belki de sussaydım ve bana açılan bu sırrı mezara götürseydim daha iyi olurdu.
Kutsal Peder. sizin yüce kişiliğiniz önünde bir daha baş eğiyorum. Kusuruma bakmayınız. Sizin vasıtanızla insanlara hitap ederek sadece bir şeyi, onların gerçeği bilmelerini istedim.
___________________________________________ ___________________________ ____________
(*) Araştırmacı-Yazar, hayatibice@hotmail.com
[1] Çetin Gülsüm T, (2026).”The Call of the Ocean: Blue Humanities and Ecological Ethics in Chingiz Aitmatov’s The Mark of Cassandra”, https://www.mdpi.com/2076-0787/15/5/65Ünal, U., Bekturgan Kızı, T., Küçük, K., Köçörbay Uulu, S. (2024). “Chyngyz Aitmatov’s works as a soft power element of the Turkic World”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(4), 1349-1363.
https://dergipark.org.tr/tr/pub/mjss/article/1490464
[2] Ismailova Surmakhon A, (2026). “Interpretation of Global Problems in The Works of Chingiz Aitmatov” https://webofjournals.com/index.php/1/article/download/6075/6108/11994
[3] Satybaldieva, G, et al. (2025). “Enhancing Literature Teaching Through Linguopoetic Analysis in Higher Education”, https://conrado.ucf.edu.cu/index.php/conrado/article/download/5057/4459/11479
[4] Yılmaz, T. (2022). Cengiz AytmatovEserlerinde Dinî Unsurlar. Turcology Research, 74, 305-314.
https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2472757
[5] Filkina M.A. (2014), “World Eschatology in the Novel “Cassandra’s Brand”. Concept, 4(8):142-155. https://concept.mgimo.ru/jour/article/view/189?locale=en_US
[6] Kadyrov A (2023). “Dasman” – “Mankurt” – “Ixrod”: Crısıs Of Modernıty In The Late Perıod Of Chıngız Aıtmatov’s Art”, Metaphysics, https://journals.rudn.ru/metaphysics/article/view/37811
[7] Kolcu A.İhsan (2002), “Cengiz Aytmatov’dan Bir Kıyamet Senaryosu: Kassandra Damgası”, bilig, 22:69-86.
https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/234688
[8] Turaeva, B.B. (2025).”Philosophical prophecy in modern novels: the idea of artificial man and genome.”, Theoretical & Applied Science, 11 (151):23-28. https://www.t-science.org/arxivDOI/2025/11-151/PDF/11-151-5.pdf
[9] Romanın yazılıp yayınlandığı 1990’lı yılların ilk yarısında Papalık makamında Polonya asıllı Papa II. Jean Paul (1978-2005) vardı.
[10] Senkretizm (Bağdaştırmacılık): Çeşitli inanç ve düşünce ekollerinin uygulamalarını karıştırarak ayrı veya çelişkili inançları birleştirmek veya birleştirmeyi denemektir. Aytmatov’un Kassandra Damgası’nda önerdiği gibi dinî alanda birbirinden farklı olan geleneklerin birleştirilmesi ve böylece farklı inançlarda temelde yatan bir birliği öne sürerek farklı inançlara karşı daha kapsayıcı bir duruşu savunan hareket ve denemeler için de kullanılır.
[11] Myrzabaeva N., Kurbanova N., Osmonov O (2025), “Aitmatov and Religion”, The Scientific Heritage, (181) (2026)-54-57, https://zenodo.org/records/19344056
[12] Zhantaev A. S., Toktomametova Zh. A., Ysakbaeva Z. T (2026). Chingiz Aitmatov’s Inexhaustible Love For Humanity – IOSR Journal, https://iosrjournals.org/iosr-jhss/papers/Vol.31-Issue3/Ser-2/K3103025561.pdf
[13] Kudaibergenova A. (2026). “The Role of Chingiz Aitmatov’s Bilingualism in Development of Kyrgyz Literature”, https://www.academia.edu/34371618/The_Role_of_Chingiz_Aitmatovs_Bilingualism_in_Development_of_Kyrgyz_Literature
[14] Shneidman N. N. (1982), Soviet Literature in the 1970s: Artistic Diversity and Ideological Conformity. University of Toronto Press. P.32-46.
[15] Arbitman R.E. (1995). “”Galaksi senden utanıyor!” diye bağırdım”, https://lit.wikireading.ru/34335?utm
[16] Bondarenko V. G. (1995).”Чингиз, не помнящий родства…” Наш современник 1995:4, 138-146.
Vladimir Grigorievich Bondarenko, Petrozavodsk (1946) doğumlu, Rus yayıncı , edebiyat eleştirmeni ve gazetecidir. 2016’dan beri İsrail’de yaşıyor.
[17] İbrahimov Kalyk (2018), Немеркнущее «Тавро Кассандры» Чингиза Айтматова,
https://www.azattyqasia.org/a/kyrgyzstan-ibtaimov-aitmatov/29304257.html
[18] Kudaibergenova A. (2026). “The Role of Chingiz Aitmatov’s Bilingualism in Development of Kyrgyz Literature”, https://www.academia.edu/34371618/The_Role_of_Chingiz_Aitmatovs_Bilingualism_in_Development_of_Kyrgyz_Literature
[19] Sıdıkova G.B. (2013). Çingiz Aitmatov ve Rus Edebiyat Eleştirisi Söylemleri: Sosyal-Felsefî Araştırma ve Eserlerinin Bağlamı. Kırgız-Rus Slav Üniversitesi, Bişkek.
[20] Karabulatova İ.s., et al. (2015), “Chingiz Aitmatov’s Creative Works in the National Literature as a Reflection of a New Ethnic Mythology of the Soviet Period”, Mediterranean Journal of Social Sciences, Vol.6 No:6, 155-160.
https://pdfs.semanticscholar.org/6a50/35c2c206a942a068db117da318b634bdc0ac.pdf
[21] Arseven Tülin (2012). “Kassandra Damgası’nda Kronotop Kavramı”. Erdem, 63:47-62. https://doi.org/10.32704/erdem.2012.63.047.
[22] Bilgi, Levent (2012). “Düşünmek İçin Sıradışı Bir Bilmece: Kassandra Damgası”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 11 (39):262-270. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/70348
(Bu makale Kurga Edebiyat dergisinin Temmuz-Ağustos 2026, 92. sayısının 49-59. sayfalarından yayınlanmıştır.)
Hayati Bice Kütübhanesi Kitab okumuyorsanız, tartışmayalım !…






